Thực trạng văn hóa đọc ở vùng cao

Văn hóa đọc tại Việt Nam đang rất phân hóa theo khu vực. Tại các thành phố văn hóa đọc gia tăng, nhưng vùng nông thôn, vùng sâu, vùng cao lại bị bỏ lại phía sau. Ảnh hưởng của đô thị hoá, hệ thống thư viện còn yếu kém và thu nhập thấp khiến nhiều học sinh vùng cao gần như không có sách để đọc. Số liệu khảo sát cho thấy 30% người Việt đọc sách thường xuyên, 26% hoàn toàn không đọc sách, và 44% đọc thỉnh thoảng. Trung bình một người Việt đọc khoảng 4 cuốn sách mỗi năm (2016), trong đó 2,8 cuốn là sách giáo khoa. Tỉ lệ này thấp hơn rất nhiều so với các nước phát triển (VD. Pháp, Nhật 20 cuốn/năm; Singapore 14; Malaysia 10). UNESCO cũng ghi nhận rằng ngoại trừ sách giáo khoa, người Việt chỉ đọc dưới 1 cuốn/người/năm (khảo sát 2016). Thư viện trường học ở nông thôn thường có rất ít đầu sách và chỉ mở cửa giới hạn cho học sinh. Cuộc khảo sát của các tình nguyện viên cho thấy nhiều em học sinh vùng cao chỉ mượn được 0,2–0,8 quyển sách mỗi năm. Do đó, “văn hóa đọc” hầu như không hình thành và độ bao phủ kiến thức rất kém.

Mạng lưới thư viện của Việt Nam gồm hơn 17.000 cơ sở (thư viện và phòng đọc) , nhưng do thiếu quyển sách và hoạt động hạn chế, tỉ lệ người dân sử dụng rất thấp. Thống kê Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch (2016) cho thấy từ 2011–2015, dù tổng số sách tăng thêm 6 triệu đầu sách, nhưng số người đến thư viện lại giảm 1 triệu người. Điều này phần nào phản ánh tình trạng chính sách và hạ tầng chưa phát huy hiệu quả: thư viện mở cửa nhưng “không có người đến” và nông thôn vẫn “nghèo sách”.

Chính sách thúc đẩy văn hóa đọc

Nhận thức được vấn đề này, Chính phủ đã triển khai nhiều chính sách khuyến đọc. Ngày 21/4 hàng năm được chọn là Ngày Sách Việt Nam (Quyết định 284/QĐ-TTg năm 2014) nhằm khơi dậy niềm say mê sách cho người dân cả nước. Trong Chương trình phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi 2021–2030 (Quyết định 861/QĐ-TTg 2021), một trong những nội dung quan trọng là đầu tư phát triển tủ sách cộng đồng và thư viện cho vùng cao, vùng DTTS. Thực tiễn cũng ghi nhận nhiều cá nhân, tổ chức xây dựng “tủ sách cộng đồng” khắp nơi. Mới đây, Bộ VHTTDL ban hành Quyết định 1974/QĐ-BVHTTDL (năm 2023) hỗ trợ 120 tủ sách cộng đồng tại các xã miền núi và DTTS. Các chính sách này hướng tới việc “khoanh vùng” khó khăn về đọc và khuyến khích nguồn lực xã hội vào cuộc. Trong bối cảnh đó, mô hình CSR của doanh nghiệp tài trợ sách sẽ được hưởng lợi lớn: doanh nghiệp có thể hợp tác với các chương trình chính phủ, đóng góp sách hoặc quỹ xây tủ sách để triển khai đồng bộ, tạo tác động xã hội mạnh hơn. Ví dụ, khoản tài trợ của một công ty có thể được dùng để vừa xây một thư viện cho một trường vùng cao, vừa nối kết với chiến dịch của Ngày Sách địa phương. Nhờ đó, doanh nghiệp không chỉ đáp ứng nhu cầu thực tiễn mà còn nâng cao hiệu quả, như được chính sách khuyến khích hoặc quảng bá rộng rãi hơn qua kênh truyền thông.

Dự án “Tủ sách Bồ câu trắng” của Fly To Sky

Công ty TNHH Doanh nghiệp xã hội từ thiện và hỗ trợ phát triển cộng đồng Fly To Sky & Nhóm từ thiện Fly To Sky đã triển khai Dự án “Tủ sách Bồ câu trắng” từ năm 2019. Mục tiêu của dự án là “lan tỏa niềm đam mê đọc sách, mang sách đến trẻ em vùng cao, biên giới, khó khăn”. Theo Fly To Sky, dự án kêu gọi cộng đồng quyên góp sách và tài trợ xây dựng tủ sách/thư viện tại các điểm trường vùng cao, lớp học biên giới, mái ấm trẻ em, bệnh viện… Những cơ sở này được trang bị kệ sách, bàn đọc, và quyển sách được tuyển chọn phù hợp lứa tuổi. Đồng thời, dự án phối hợp với giáo viên, cán bộ quản lý tổ chức các hoạt động khuyến đọc như giờ đọc sách, CLB đọc để nuôi dưỡng thói quen đọc và văn hóa đọc trong cộng đồng.

Hoạt động của dự án bao gồm các bước chính: Khảo sát và đánh giá nhu cầu tại trường, thiết kế và thi công lắp đặt tủ sách (bao gồm kệ, bàn ghế, đèn đọc), trao tặng sách (từ 800 đầu sách mới cho mỗi thư viện, 50-100 cuốn cho mỗi tủ sách nhỏ tại lớp học), hỗ trợ sinh hoạt đọc sách và tổ chức các hoạt động khuyến đọc (như giờ đọc, CLB sách) cho học sinh và cộng đồng. Dự án không chỉ dừng ở việc “trao” sách, mà còn theo dõi, đánh giá hiệu quả, đào tạo thầy cô vận hành thư viện, tạo thói quen đọc cho học sinh.

Kết quả đạt được: Tính đến tháng 9/2025, dự án đã trao tặng gần 80.000 cuốn sách và xây dựng hơn 160 thư viện/tủ sách cho các điểm trường vùng cao, mái ấm…. Nhờ đó hơn 55.000 trẻ em có cơ hội tiếp cận sách và được khơi dậy niềm đam mê đọc. Đây là minh chứng rõ nét cho khả năng huy động xã hội của mô hình CSR thư viện: với nguồn lực từ cộng đồng và doanh nghiệp (Fly To Sky đã hợp tác cùng nhiều đối tác như THACO, SITC, Mico…, thông tin từ Fly To Sky), dự án đã tạo ra những thay đổi thực tế. Các thư viện Bồ câu trắng đã được triển khai đáp ứng tiêu chuẩn (khoảng 5-7 triệu đồng cho một tủ sách lớp, 60-100 triệu đồng cho một thư viện trường học quy mô lớn có không gian).

Tóm lại, “Tủ sách Bồ câu trắng” là một case study điển hình về CSR giáo dục: nó đã cụ thể hóa mục tiêu hỗ trợ giáo dục cho trẻ em yếu thế, tạo đòn bẩy văn hóa đọc cộng đồng, đồng thời giúp doanh nghiệp nâng cao hình ảnh xã hội. Doanh nghiệp tham gia dự án này không chỉ góp phần phát triển con người, mà còn nhận được tín nhiệm và sự quan tâm cộng đồng.

Lợi ích của CSR thư viện với doanh nghiệp

CSR (Corporate Social Responsibility) là khuôn khổ trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, khuyến khích các công ty dùng nguồn lực góp phần giải quyết vấn đề cộng đồng. Trong bối cảnh thiếu sách ở vùng cao, CSR về giáo dục – ví dụ như xây thư viện, tặng sách – là một chiến lược giàu ý nghĩa cho doanh nghiệp. Ngoài việc giúp doanh nghiệp xây dựng uy tín, hình ảnh thương hiệu thông qua các hoạt động nhân văn, đầu tư cho văn hóa đọc còn góp phần giáo dục nguồn nhân lực tương lai, tạo dựng môi trường kinh doanh bền vững lâu dài. Nhiều tập đoàn lớn ở Việt Nam đã đi đầu áp dụng CSR theo hướng này.

Việc doanh nghiệp đầu tư vào dự án thư viện/literacy mang lại nhiều lợi ích chiến lược: - Hình ảnh thương hiệu và uy tín: Các hoạt động CSR vì giáo dục, đặc biệt hỗ trợ trẻ em và vùng khó khăn, được xã hội đánh giá cao. Theo nghiên cứu, khách hàng và cộng đồng thường ủng hộ những thương hiệu có nghĩa vụ xã hội, củng cố lòng tin và thiện cảm của công chúng đối với doanh nghiệp.

• ESG và tuân thủ chính sách: Đóng góp giáo dục gắn với phát triển bền vững là một trong những tiêu chí quan trọng của ESG (Môi trường – Xã hội – Quản trị). Doanh nghiệp thực hiện CSR trong lĩnh vực giáo dục sẽ cải thiện uy tín ESG và có thể nhận khuyến khích về truyền thông hoặc ưu đãi thuế/khấu trừ thuế thu nhập doanh nghiệp.
• Giải pháp cho nhân sự: Các nhân viên, đặc biệt thế hệ trẻ, rất quan tâm đến môi trường làm việc có trách nhiệm xã hội. Công ty làm CSR hiệu quả sẽ dễ thu hút, giữ chân nhân tài, tạo động lực làm việc thông qua niềm tự hào về giá trị doanh nghiệp.
• Kết nối cộng đồng và đối tác: CSR là cầu nối gắn kết doanh nghiệp với chính quyền và cộng đồng địa phương. Tham gia dự án đọc sách tạo cơ hội hợp tác với các tổ chức như Fly To Sky, các ban ngành giáo dục, và tăng cường sự hiện diện thương hiệu qua các sự kiện, kênh truyền thông.
• Tác động xã hội rõ rệt: Dự án CSR thư viện đem lại kết quả đo lường được (số học sinh được tiếp cận sách, hoạt động đọc sách tổ chức), giúp doanh nghiệp xây dựng các báo cáo tác động tích cực, khẳng định trách nhiệm với cộng đồng – đồng thời nâng cao giá trị cốt lõi trong kinh doanh, theo mục tiêu nhân văn dài hạn.

Nói chung, CSR trong giáo dục là đầu tư “hữu hình” và “vô hình” đồng thời: hữu hình ở chỗ sản phẩm là sách vở, thư viện, vô hình ở chỗ xây dựng thương hiệu và tác động cộng đồng. Vì vậy, rất có cơ sở để doanh nghiệp hưởng ứng dự án như Tủ sách Bồ câu trắng, vừa đáp ứng nhu cầu xã hội thực tiễn, vừa tạo dấu ấn tích cực cho thương hiệu.

Quy trình triển khai CSR “Tủ sách Bồ câu trắng” được thiết kế đơn giản, minh bạch để doanh nghiệp có thể tài trợ và giám sát, đồng thời ủy quyền cho Fly To Sky phối hợp với địa phương và nhà trường triển khai.

Trước hết, doanh nghiệp xác định mục tiêu CSR và khung ngân sách dự kiến cho dự án (ví dụ: xây tủ sách lớp học hoặc thư viện trường học vùng cao). Trên cơ sở đó, doanh nghiệp và Fly To Sky thống nhất ý tưởng, phạm vi hỗ trợ và lập dự toán sơ bộ để lựa chọn quy mô dự án phù hợp.

Sau khi thống nhất định hướng, hai bên ký MOU hoặc hợp đồng hợp tác để xác định rõ trách nhiệm, quyền giám sát của doanh nghiệp và vai trò điều phối của Fly To Sky. Từ đó, Fly To Sky phối hợp với chính quyền địa phương và nhà trường tiến hành khảo sát, lựa chọn điểm trường phù hợp với ngân sách và nhu cầu thực tế.

Khi địa điểm được thống nhất, Fly To Sky sẽ triển khai vận chuyển sách, thi công và lắp đặt tủ sách hoặc thư viện theo kế hoạch. Doanh nghiệp có thể theo dõi tiến độ thông qua báo cáo hình ảnh, cập nhật định kỳ hoặc tham gia trực tiếp vào các hoạt động của dự án.

Sau khi hoàn thiện, dự án sẽ được tổ chức lễ khánh thành và bàn giao chính thức cho nhà trường, có sự tham dự của đại diện doanh nghiệp, Fly To Sky, chính quyền địa phương và học sinh. Đây cũng là dịp để lan tỏa giá trị của chương trình và ghi nhận sự đóng góp của doanh nghiệp đối với cộng đồng.

Tiếp đó, Fly To Sky phối hợp với giáo viên tổ chức các hoạt động khuyến đọc, hướng dẫn quản lý tủ sách và xây dựng thói quen đọc sách cho học sinh. Các hoạt động này có thể được duy trì định kỳ hằng năm nhằm đảm bảo thư viện được sử dụng hiệu quả và lâu dài.

Cuối cùng, Fly To Sky sẽ theo dõi, đánh giá và gửi báo cáo tác động cho doanh nghiệp, bao gồm số lượng sách, số học sinh tiếp cận, hình ảnh hoạt động và hiệu quả của thư viện sau khi đưa vào sử dụng. Điều này giúp đảm bảo tính minh bạch của dự án, đồng thời tạo cơ sở để doanh nghiệp tiếp tục mở rộng các hoạt động CSR về giáo dục và văn hóa đọc trong tương lai.

Kết luận và kêu gọi hành động

Dự án “Tủ sách Bồ câu trắng” đã chứng minh hiệu quả của mô hình CSR thư viện cộng đồng: chỉ với sự chung tay của các doanh nghiệp, cộng đồng, hàng ngàn trẻ em vùng cao đã có cơ hội tiếp cận kiến thức qua sách. Chúng tôi kêu gọi các doanh nghiệp tiếp tục chung tay mở rộng dự án.

Nâng cao văn hóa đọc ở vùng cao là trách nhiệm chung của toàn xã hội, trong đó doanh nghiệp có vai trò quan trọng qua các dự án CSR. Bằng cách tài trợ tủ sách, thư viện và các chương trình khuyến đọc, các công ty vừa gieo “hạt giống tri thức” vừa xây dựng hình ảnh thương hiệu có trách nhiệm, gần gũi với cộng đồng.

Nguồn số liệu và tham khảo: Báo cáo sử dụng các nguồn chính thức và uy tín: Thống kê của Bộ GD-ĐT và Bộ TT-TT về văn hóa đọc, UNESCO về thói quen đọc sách, thông tin chính sách của Bộ VHTTDL, và hồ sơ dự án của Fly To Sky. Các gói tài trợ và quy trình nêu trên được biên soạn dựa trên tài liệu dự án và kinh nghiệm thực tiễn. Hình ảnh được tạo bởi Gemini AI.